1 gün önce
Batı Anadolu tarihini incelediğimizde, 19. yüzyılın sonlarından 20. yüzyılın başlarına kadar uzanan o sancılı dönemde bölgenin sadece tarımsal zenginliğiyle değil, derin bir sosyo-ekonomik krizle de çalkalandığını görürüz. Otoritenin zayıfladığı, halkın ağır vergiler ve mültezim baskıları altında ezildiği bu yıllarda, adaleti kendi yöntemleriyle sağlamaya çalışan, zenginden alıp fakire veren bir "sosyal eşkıyalık" kurumu ortaya çıkmıştır. Tarihçi Ercan Haytoğlu'nun "Aydın Kuva-yı Milliyesinde Efe ve Zeybekler" adlı çalışmasında da altını çizdiği gibi, zeybekler ve efeler halkın gözünde sıradan suçlular değil, haksızlığa uğrayanların sığınağı, kırsalın koruyucularıydı. Ancak 1919 yılına gelindiğinde, İzmir ve Aydın'ın Yunan işgaline uğramasıyla bu sosyal eşkıyalık kültürü kabuk değiştirmiş, kişisel ya da sınıfsal isyanlar topyekûn bir vatan savunmasına, yani Kuva-yı Milliye ruhuna evrilmiştir.
İşte tam bu eşikte, Ege'nin sarp dağlarında sadece asık suratlı, pos bıyıklı adamların değil, vatan sevgisiyle yanan gencecik kadınların da tarih yazdığına şahit oluyoruz. Ben, bu yazımda sizlere o karanlık günlerde ortaya çıkan, klasik "efe" imajını yerle bir eden ezber bozucu bir figürü anlatacağım. Henüz 16 yaşında, evlilik hazırlıkları yapan gencecik bir kızken çeyizini elinin tersiyle iten, keskin nişancılığıyla Yunan subaylarına ecel terleri döktüren ve halkın "Rütbeli Avcısı" olarak bağrına bastığı o şanlı kadının, Çiftlikli Çete Kübra Efe'nin izini süreceğiz. Gelin, resmi tarihin satır aralarında kalmış bu büyük kahramanın hayatına yakından bakalım.
Dönemin kayıtlarına ve Mavi Didim Gazetesi'nde yer alan yerel tarih araştırmalarına göre Çiftlikli Çete Kübra Efe, 1903 yılında Aydın ilinin Köşk ilçesine bağlı Çiftlik köyünde dünyaya geldi. Şehirlioğlu Mehmet Efendi ve Fadime Hanım'ın kızı olan Kübra, Emir Ayşe, Ahmet ve Fatma adındaki kardeşleriyle birlikte geleneksel bir köy hayatının içinde büyüdü. Ancak Kübra, daha çocuk yaşlardan itibaren emsallerinden farklı bir hamura sahip olduğunu belli ediyordu. İlk eğitimini babasından alarak Kur'an okumayı öğrenen Kübra, sonrasında köyün imamı Mustafa Efendi'nin rahle-i tedrisinden geçmiş, ondan aldığı İslami terbiye ve felsefe eğitimiyle o günün şartlarında oldukça donanımlı, manevi dünyası güçlü bir genç kız olarak yetişmişti.
Akademisyen Hatice Bilgin Yıldırım'ın "Milli Mücadele’de Aydın’ın Kadın Efeleri" başlıklı değerli araştırmasında tasvir ettiği üzere Kübra'nın fiziksel görünümü, onun içindeki o devasa isyan ateşini gizleyen mütevazı bir kılıftı. Kısa boylu, tıknaz ve o dönem Anadolu'yu kasıp kavuran sıtma hastalığının etkisiyle yüzü sararmış gencecik bir kızdı. Fakat o solgun yüzün üzerinde yer alan siyah gözleri, haksızlığa ve zulme karşı tarif edilemez bir öfkeyle bakıyordu.
Dönemin köy yaşantısında kadınlar tarlada çalışır, ev işleriyle meşgul olurken, Kübra'nın ruhundaki o "efe" karakteri daha dağlara çıkmadan kendini göstermeye başlamıştı. Babasının silahını gizlice eline alır, boş arazilerde atış talimleri yapardı. Namlunun ucundan hedefe kilitlenen o keskin bakışlar, ileride Yunan ordusunun en büyük kâbuslarından biri olacağının ilk sinyallerini veriyordu. O, çocukluğundan itibaren sadece dini ve ahlaki yönden değil, cesaret ve kararlılık yönünden de kendi karakterini bir savaşçı gibi ilmek ilmek örmüştü.
Tarihler 27 Mayıs 1919'u gösterdiğinde, Aydın ve çevresinin üzerine kara bir bulut çöktü. Yunan işgal kuvvetleri şehre girdiğinde, sivil halka yönelik akıl almaz zulümler, yağmalar ve katliamlar başladı. Can havliyle evlerini barklarını terk eden binlerce insan, Menderes Nehri'nin öte yakasına sığınmak için yollara döküldü. Araştırmacı Aslı Ulaş Aksu'nun belgesel niteliğindeki aktarımlarından öğrendiğimiz üzere, Çiftlik köyü sakinleri ve Kübra'nın ailesi de bu acı dolu göç kervanlarının arasındaydı.
O günlerde Kübra henüz 16 yaşındaydı ve nişanlıydı. Geleneksel toplum yapısının ondan beklediği tek şey, usulca evlenip çoluk çocuğa karışması ve ailesiyle birlikte güvenli bir yere sığınmasıydı. Fakat haksızlığa başkaldırı, sosyal eşkıyalığın ve kahramanlığın doğasında vardır. Kübra'nın kişisel isyanını toplumsal bir direnişe dönüştüren kırılma anı, uykusunda gördüğü bir rüyayla tetiklendi. Rüyasında, dönemin bir diğer efsanevi kadın kahramanı olan İmamköylü Çete Ayşe'yi görmüştü. Çete Ayşe'nin dağlardaki destansı mücadelesi, Kübra'nın zihnindeki o son zinciri de kırmıştı.
Kübra kararını vermişti; ailesine dahi haber vermeden babasının âtıl elbiselerini üzerine geçirdi, silahını kuşandı ve evden ayrılmaya yeltendi. Tam o sırada karşısına babası Mehmet Efendi dikildi. Bir yanda kızını korumak isteyen çaresiz bir baba, diğer yanda vatanın namusu ayaklar altındayken evde oturmayı kendine yediremeyen bir genç kız vardı. Babası ona yalvarırcasına, "Kızım 16 yaşında nişanlı bir genç kızsın, senin işin ne savaşta? Evleneceksin, çocukların olacak!" diyerek engel olmaya çalıştı.
Ancak Kübra'nın babasına verdiği cevap, sadece bir evladın babasına itaatsizliği değil, adaletsizliğe ve işgale karşı atılmış destansı bir tokattı. Kübra, o an tarihin altın sayfalarına geçecek şu sözleri haykırdı: "Ülkem düşman işgalindeyken ben nasıl evlenip çocuk sahibi olabilirim? Düşmanı kovarım, sağ kalıp geri dönersem evlenirim!"
Bu cevap, Kübra'nın kişisel hayallerini sıfırlayıp kendini toplumun ve vatanın kurtuluşuna adadığının en net belgesiydi. O, bireysel bir intikam peşinde koşmuyordu; onun isyanı, topyekûn bir milletin yaşama hakkını elinden alan işgalcilere karşı verilmiş haklı bir refleksti.
Babasını ardında bırakarak dağların yolunu tutan Kübra, ilk olarak rüyasında gördüğü Çete Ayşe'yi buldu. Çete Ayşe de bu mangal yürekli kızı, Batı Anadolu direnişinin efsanevi ismi Yörük Ali Efe'nin huzuruna çıkardı. Tarihçi Ercan Haytoğlu'nun da belirttiği gibi, efelerin o sert, tavizsiz dünyasında bir kadının var olması kolay değildi. Fakat Yörük Ali Efe, Kübra'nın gözlerindeki o sarsılmaz iradeyi görmüş ve onu Köpekçi Nuri Efe'nin bölüğüne emanet etmişti. İşin en çarpıcı yanı, Yörük Ali Efe'nin bu 16 yaşındaki genç kızın emrine on tane tüfekli "kızan" vermesiydi. Hatice Bilgin Yıldırım'ın araştırmalarında da vurgulandığı üzere, o güne kadar Anadolu'da ilk kez bir kadın efe kıyafeti giyiyor, ilk kez bir kadına "efe" unvanı veriliyor ve ilk kez bir kadın kendi çetesine komuta ediyordu. O günden sonra onun adı artık "Çiftlikli Çete Kübra Efe" idi.
Kübra Efe, kısa sürede kızanlarının saygısını kazandı. Çatışmalar başladığında, çocukluğunda babasının silahıyla yaptığı atış talimlerinin sonuçları savaş meydanlarında görülmeye başlandı. Aydın savaşlarının tamamında ve Köşk cephesinde, Köpekçi Nuri Efe'nin hemen yanı başında omuz omuza çarpıştı. O, siperden rastgele ateş eden sıradan bir milis değildi. Son derece zeki ve stratejik hareket eden bir nişancıydı. Düşman kuvvetlerinin içindeki yüzbaşı ve çavuş rütbesindeki subayları tek tek tespit eder ve onları indirirdi. Bu ölümcül isabet oranı, diğer efeler arasında büyük bir hayranlık uyandırmış ve ona o meşhur "Rütbeli Avcısı" lakabını kazandırmıştı.
Efenin adaleti sadece Yunan askerlerine işlemiyordu. Sosyal eşkıyalığın temel prensiplerinden biri olan halkı koruma ve ihaneti cezalandırma düsturuyla hareket eden Kübra Efe, işgalcilere rehberlik eden, vatana ihanet eden yerli işbirlikçilerin ve Rum çetecilerin cezasını da bizzat kendi namlusuyla kesiyor, onları kurşuna diziyordu. Halkın gözünde o, devlet otoritesinin kalmadığı yerde adaleti tesis eden ilahi bir güç gibiydi. Şair Şükrü Öksüz'ün, Kübra Efe'nin bu görkemli hayatını anlattığı dizeler, onun Ege kültüründeki yerini çok iyi özetler:
"Yunanlıdır Aydın'ı merhametsizce yakan Aydın Savaşlarında durmadan çakmak çakan Rütbeli düşmanları kurşunla yere yıkan Çiftlikli Çete Kübra Türk tarihine geçmiş hem kahraman hem cesur en küçük efesidir."
Savaş sadece düşmana tetiği çekmekten ibaret değildi. Kübra Efe’nin hikayesinin zirve noktası, savaşın tüm acımasızlığının hissedildiği Üçyol Savaşları ve Köşk cephesiydi. Lojistik, silah sevkiyatı ve cephe gerisi organizasyonu, bir savaşın kazanılmasındaki en hayati unsurlardı. Kübra Efe, bu kritik dönemeçte muazzam bir komutan gibi hareket etti. Kendi köyü olan Çiftlik köyünden pek çok gönüllüyü, aracı ve gereci organize ederek cepheye taşıdı. Üçyol savaşlarında topların geçebilmesi için yolların açılması ve siperlerin kazılması operasyonlarını bizzat yönetti.
Yörük Ali Efe, onun bu organizasyon yeteneğini ve dayanıklılığını görünce onu kızanlarıyla birlikte stratejik bir nokta olan Hamamköy'de görevlendirdi. Düşman ateşinin altında, mermilerin havada uçuştuğu o cehennemi atmosferde Kübra Efe; cepheye mermi, silah, su ve gıda sevkiyatını kusursuz bir şekilde sağladı. Bütün bu kan ve barut kokusunun ortasında, Hatice Bilgin Yıldırım'ın da aktardığı gibi, imanından ve maneviyatından asla taviz vermedi. Siperlerin içinde dahi Allah'a dua ediyor, ibadetini eksik etmiyordu. Onun bu duruşu, kızanlarına da büyük bir moral kaynağı oluyordu.
Fakat dağların şartları acımasızdı. Mermilerin yapamadığını hastalıklar yapıyordu. Bu zorlu mücadele sırasında, Kübra'nın rüyalarına girip onun dağa çıkmasına vesile olan silah arkadaşı Çete Ayşe ağır bir hastalığa yakalandı. Efelik geleneği sadece savaşmayı değil, vefayı da emrederdi. Kübra Efe, Hamamköy'de Çete Ayşe iyileşene kadar onun başucundan ayrılmadı, ona şefkatle yoldaşlık etti.
Milli Mücadele'nin seyri değişip yavaş yavaş düzenli ordunun temelleri atılırken, Yörük Ali Efe bu kahraman kadınların vatan için yapabileceklerinin en iyisini yaptıklarına kanaat getirdi. Üstün hizmetlerinden dolayı Kübra Efe'ye süresiz izin vererek, ona teşekkürlerini sundu ve silahını teslim alarak ailesinin yanına uğurladı. Kübra Efe, o sarp dağlardan, görevini layıkıyla yerine getirmiş bir efsane olarak iniyordu.
9 Eylül 1922'de düşman denize dökülüp İzmir ve Ege özgürlüğüne kavuştuğunda, Çiftlikli Çete Kübra Efe babasına o ilk gün verdiği sözü tuttu. Silahını sonsuza dek bıraktı, kendi köyüne döndü ve Moralı köyünden Mustafa Sağlık ile evlendi. Dağlarda düşman subaylarına korku salan o keskin nişancı, artık Ege'nin kavurucu yaz güneşinin altında, incir bahçelerinde ter döken, çocukları ve torunlarıyla sakin bir hayat süren mütevazı bir Anadolu kadınıydı.
O, gücünü şahsi menfaatleri için kullanmayan gerçek bir sosyal eşkıya, hakiki bir halk kahramanıydı. Savaş sonrası yeni kurulan devlet, bu cesur kadının olağanüstü fedakarlıklarını unutmadı ve kendisine düzenli bir maaş bağlamak istedi. Fakat o yüce gönüllü efe, yetkililere Ege'nin sarp kayalıkları kadar dik ve onurlu şu cevabı verdi:
"Vatanı kurtarmanın karşılığı olmaz!"
Bu söz, bir milletin bağımsızlık karakterinin tek cümleye sığdırılmış halidir. Ömrünün sonuna kadar yoksul ama son derece onurlu bir hayat süren Çiftlikli Çete Kübra Efe, ardında silinmez bir miras bırakarak 31 Mart 1979 tarihinde, hayata gözlerini yumdu. Bedeni çok sevdiği Çiftlik köyü topraklarına emanet edildi ama ruhu Ege'nin dağlarında yankılanmaya devam ediyor. Ruhu şad olsun.
Siz bu efenin hikayesi hakkında ne düşünüyorsunuz? Düşüncelerinizi aşağıdaki yorumlar kısmında benimle paylaşmayı ve bu kültürel arşivi büyütmek için yazıyı dostlarınızla paylaşmayı unutmayın. Başka bir tarihin izinde buluşmak üzere, sevgiyle kalın.
Saygılarımla,
İbrahim AVCI
1997 yılından bu yana Türk halk biliminin ve geleneksel dans kültürünün içinde yer alan bir araştırmacı, THOF hakemidir. Amatör olarak başladığı Batı Anadolu tarihi ve Zeybek kültürü araştırmalarını, bugün İzmir Dans ve Sanat Akademisi çatısı altında profesyonel sahne eserlerine, oratoryolara ve belgesellere dönüştürmektedir. Geleneksel halk oyunlarının "kusursuz bir sanat dalı" olduğu inancıyla; Anadolu'nun kadim mirasını felsefe, sosyoloji ve moderniteyle harmanlayarak dijital dünyaya ve geleceğe taşımaktadır.
Malgaç Baskını Nedir?
2 yıl önce
Efe, Zeybek ve Kızan Kelimeleri Nedir? Genel Bir İnceleme!
2 yıl önce
Harikalar Yaratan Çakırcalı Mehmet Efe'nin Hikayesi
2 yıl önce
Ege Dağlarının En Güçlü Kadın Grubu! Emir Ayşe Efe'nin Sıradışı Hikayesi
2 yıl önce
Aydın İhtilali ve Aydın İhtilali'nde Atçalı Kel Mehmet Efe'nin Hikayesi!
2 yıl önce